Rüya Macerası / Das Getraumte Abenteuer
BİR SESSİZ HUZURSUZLUK
Valeska Grisenbach’ın “RÜYA MACERASI” Cannes’da Jüri Ödülü kazandı.
Bulgaristan sınırında geçen konusuyla film bir kadın arkeologun gözünden, insanların sebepsiz yere öldürüldüğü, karanlık adamların bulunduğu bir suç dünyasına kamerasını doğrultuyor. Ben, 2 saat 47 dakikalık uzun süresiyle sekteye uğrayan, zorlayıcı, fazla kaypak ve kapalı, seyirciden bilinçli olarak bilgi saklayan bir yapıya sahip filmi sevmedim.
Cannes Film Festivali’nin son 2 yılın jürileri 2 kadın Alman yönetmene hak etmedikleri itibarı gösterip ödül listesinde yer verdiler. Geçen yıl, 10 yıllık sinema kariyerinde sadece 2 film üretmiş, kibirli söylemleriyle antipati toplamış, fazla iddialı, fazla kilolu Mascha Schilinski’nin “Düşüşün Tınısı / Sound Of Falling” filmi Jüri Ödülü’ne layık görülmüştü. Bu yıl aynı ödül Valeska Grishenbach’ın “Rüya Macerası / Das Getraumte Abenteuer”e verildi. 25 yıllık sinema kariyerinde sadece 3 uzun metrajlı film yapan, 58 yaşındaki bir yönetmenin “sinemanın yeni keşfi” olarak sunulmasına akıl erdiremedim. “Western”den 9 yıl sonra “Rüya Macerası” ile Valeska Grishenbach çağdaş Bulgaristan’ın panoramasını sunmayı sürdürüyor. Amatör oyuncular tarafından canlandırılan film, kadın kahramanının gözünden insanların sebepsiz yere öldürüldüğü, karanlık ve tehlikeli adamların bulunduğu bir suç dünyasına kamerasını doğrultuyor. Sınırdaki Svilengrad kasabasında yaşayan arkeolog Veska’yı (Yana Vedeva) merkezine alan film, Alman yönetmenin Bulgaristan’ın sınır bölgesine olan ilgisini daha da derinleştiriyor.
YORUCU BİR AUTEUR FİLMİ
Filmde Türkiye – Bulgaristan – Yunanistan üçgeni sadece mekan değil, aynı zamanda kimlik, göç ve Avrupa’nın periferisini temsil eden bir karakter gibidir. Sınır coğrafyasının sosyolojik portresini sunmaya soyunan film bir suç hikayesine feminist bir bakış açısıyla yaklaşıyor. Alman yönetmen son iki filminde 1990’lardaki büyük karışıklık döneminden, özgürlük ve yıkılmış hayallerden, şiddet ve kolay para hikayeleri anlatıyor. Valeska Grshenbach : “Bulgaristan’dayken Avrupa hakkında görüşümün ne kadar sınırlı olduğunu gördüm.” diyerek bu tercihine açıklık getiriyor. Alman ve Fransız medyası bu filme çok olumlu yaklaştı. Filmin ataerkil ve şiddet dolu bir dünyanın arka planında, ona boyun eğmek yerine ondan kurtulma yönündeki güçlü iradeyi konu alan nadir bir güce sahip anlatıyı ortaya koyduğu yazıldı. Ben, 2 saat 47 dakikalık uzun süresiyle sekteye uğrayan, zorlatıcı, caydırıcı, fazla kaypak, zaman zaman fazla kapalı, seyirciden bilinçli olarak bilgi saklayan bir yapıya sahip, monoton anlatımlı “Rüya Macerası”nı sevemedim.
Birkaç kez yarıda bırakıp salondan ayrılmayı düşündüğüm filme tek bir sebeple sonuna kadar izlemeye katlandım. Film hakkında önceden okuduklarımdan etkilenip, merakla övgülerin sebebini öğrenmeye çalıştım. 2 karizmatik ve inandırıcı başrol oyuncusuna rağmen, kendimi hiçbir zaman anlatılan hikayenin içine dahil olduğumu hissetmedim. Gizem unsuruna sahip olmayan filmin vaad ettiğini yerine getirdiğini söylemek güç. Film Bulgaristan, Türkiye ve Yunanistan arasındaki sınır bölgesinde yaşayan bir kadının bir arkadaşına yardım etmek için özel bir anlaşmayı kabul etmesinin öyküsünü anlatıyor. Bunun için tehlikeli bir bölgeye girer, bu onu çok zor bir duruma sürükler; burada kendi arzularıyla yüzleşir. Kavurucu güneş altında bir kazı alanını çevreleyen bir tür sahipsiz arazide, yıkıma uğramış topraklarda, izleyiciyi bir geziye götüren film ekileyici bir feminist yoruma sahip. Sınırda küçük bir kasaba olan Svilengrad’da ihmal edilmiş bir Avrupa’nın kıyısında, arkeolog Veska, arabası çalınan çocukluk arkadaşı Said (Syuleyman Alilov Letifov) ile yeniden bağlantı kurar. Ona yardım etmeye çalışırken Veska, yavaş yavaş kasabayı etkisi altına alan bir suç örgütüne karışır. Veska bu karanlık ve tehlikeli dünyayla yüzleşmek zorunda kalacaktır.
Alman yönetmenin karmaşık temaları incelikle ele aldığı, karanlık bir dramayı Balkanlar’ın bir destanına dönüştürdüğü idda edildi. Grisebach, güçlü bir karakter incelemesi eşliğinde eşi benzeri görülmemiş bir şekilde dile getirilemeyenleri araştırdığı için takdir edildi. Görkemli ama rahatsız edici doğal ortamlardan yararlanmayı bilen Valeska Griesbach’ın, gücünü yavaş yavaş ortaya koyan çarpıcı bir psikolojik drama ile bastırılmış şiddeti, sessiz bir huzursuzluğu gözlere serdiği yazıldı. Sınırda geçen tahmin edilemez konusuyla filmin, gösterişli olmadan büyük bir güç taşıdığı, yumuşak ama etkileryici anlatımıyla seyirciyi içine çektiği belirtildi. Arkeolog Veska’nın alışılmadık bir dedektife dönüştüğünü, filmin sürekli yön değiştirerek seyircinin beklentilerini bozduğunu, yönetmenin klasik bir anlatıyı bilinçli şekilde reddettiğini vurgulayanlar oldu. Her şeye rağmen kaderinin kontrolünü elinde tutan bir kadını tasvir eden film karanlık ve çarpıcı bir tablo çiziyor.
Veska genç bir kadınken büyük şehire eğitim için gitmiş ve çok seyahat etmiştir. Buradaki insanlar kıta tarafından unutulmuş bir bölgede yaşıyorlar, ancak onun yükünü taşımak zorunda kalıyorlar. Boş zamanlarında görkemli Sovyet tarzında inşa edilmiş, terk edilmiş otel ve restoranlarda dolaşan Veska turizm vaadinin başarısız olduğunu gözlemliyor. Kazı alanında çalışırken, Rodop dağlarından eski tanıdığı Said ile karşılaşan Veska, Said’in çalınan arabası ve karşılaştığı kaçakçılık ağı, kendisini istemeden bölgedeki organize suç düzeninin içine çeker. Said’in ortadan kayboluşunun ardından Veska, hem onun bıraktığı işi tamamlamaya hem de geçmişteki karanlık olaylarla yüzleşmeye başlar. Film ilerledikçe arkeolojik kazı, geçmişi ortaya çıkarma fikrinin güçlü bir metaforuna dönüşür. Filmin bir toplumun maço şiddetini hem şefkatle hem de acımasızca ele aldığı söylenebilir. Sınırda benzin kaçakçılığı yaparak iyi bir anlaşma yapmayı hedefleyen Said gizemli koşullar altında ortadan kaybolur. Veska Said’in izini sürerek şehrin ve insanların gizli katmanlarına ve ilişkilerine daha da derinlemesine dalar.
FEMİNİST BAKIŞ AÇISI
Veska ve arkadaşları, bir dürtüyle terkedilmiş benzini ele geçirirler. Bunu yaparak, kadınların rakip mafya patronlarının çıkarlarını engellediklerini görürüz.
Said’in perde arkasındaki tüm ipleri elinde tutuyor gibi görünen güçlü adam İlya ile ne bağlantısı vardır ? Veska bölgedeki arkadaşlarının desteğiyle kendi hikayesini yazar. Bölgede ya mafya tarafından taciz edilmiyorsunuz ya da mafyanın kendisisinizdir. Haydutlar yaşlı bir çiftçiyi taciz ediyor ve kaçakçılık için elverişli bir konumda bulunan çiftliğini sonunda onlara satması için gaz tedarikini kesiyorlar. Patron, bahçede tavus kuşlarının dolaştığı bir villada yaşıyor, adamlarının çevredeki güzel kızları topladığı partiler veriyor. Bu kaotik durumu kabullenmeyen tahsilli Veska isyan ediyor. Erkekler yaşadıkları altın çağdan, iş hayatından bahsediyor, kadınlar hakkında kaba şakalar yapıyor. Kadınlar ise yaşadıkları ve yaşamaya devam ettikleri şiddetten bahsediyor. Bazen buna Veska’nın meydan okuması, bazen ince bir mizah eşlik ediyor. Belgesel gerçekçiliğine yakın anlatımıyla filmde doğal mekanlar ve gündelik yaşam ayrıntıları ön plandadır. Yavaş ritimli anlatımıyla film aksiyon yerine karakterlerin davranışlarını ve ilişkilerini gözlemlemeye odaklanıyor.
Seçmelere katılan çok sayıda kadına rağmen Valeska Grishebach sokakta karşılaştığı, zerafeti ve karizmasıyla kendisini etkileyen Yana Redeva’ya Veska rolünü vermiş. Cannes’in ödül seremonisinde sahneye yanına Yana Redeva’yı alarak çıkan Alman yönetmen, sinemada bu ilk tecrübesini yaşayan amatör oyuncusunu uzun uzun övdü. “Redeva olmasaydı filmim hedeflediğim etkiyi yaratamayacaktı” demeyi ihmal etmedi. Sarsılmaz, güçlü bir kadını canlandırırken Redeva’nın sergilediği doğal ve gerçekçi performansı övgü aldı. Bu orta yaşlı çiçeği burnunda sempatik aktrisin Cannes’da En İyi Kadın Oyuncu olarak ödüllendirilmesi gerektiğini iddia eden sayısız eleştirmen vardı. Ama jüri tercihini “Soudain” filminin çizgi dışı ikilisi için kullanıldı. Mükemmel Japoncasıyla ve kusursuz Fransızcasıyla şaşırtan Virginie Efira – Toa Okamoto ikilisi hak ettikleri ödülü kucakladılar. “Rüya Macerası”nda görülen ilk yüz, yönetmenin önceki filmiyle buluşmayı simgeliyor : bu yüz, farklı bir karakteri canlandırmasına rağmen, varlığıyla ekranı bir kez daha doldıran ve “Western”deki anlatı evreninin genişlemesi gibi hissettiren Syuleyman Alilov Letifov’a ait. Kariyerinde sadece Grishebach’ın bu son 2 filminde oynayan, görkemli bir fiziğe sahip Letifov aynı zamanda yönetmen Grishebach’ın hayat arkadaşı.
Alman yönetmen ile bitirecek olursak, 1868’de Bremen’de doğan sanatçı Alman Yeni Dalga akımının yeni seslerinden biri sayılıyor. İlk 2 filmi “Arzular / Sehnsucht” (2006) ve “Western” (2017) toplumsal mesajlar içeren, birbirine tamamen zıt, ancak sinemaya duyulan gerçek bir tutkuyla yoğrulmuş filmlerdi. Grishebach’ın Berlin Film Festivalinde gösterilen kariyerinin ilk uzun metrajlı filmi “Arzular / Sehnsucht” psikolojik dramasında, çocukluk aşkıyla evliliğinden memnun olan bir metal işçisi ve gönüllü itfaiyeci, yakın bir kasabada çekici bir garsona aşık olunca hayatının altüst olduğunu görür. 11 aradan sonra gelen “Western” de Bulgaristan’da bir köy yakınlarında baraj inşa eden Alman inşaat işçileri yerel halkla etkileşime girer ve kısa süre sonra hem yerel halkla hem de kendi aralarında sorunlar ortaya çıkar. 2017 Cannes Film Festivali’nin Belirli Bir Bakış bölümünde izlediğim bu filmi çok beğendiğimi hatırlıyorum. 9 yıllık bir suskunluğın ardından gelen “Rüya Macerası / Das Getraumte Abentuer” sessiz ilerleyen, sinematik tonu öne çıkan, uzun süresiyle yorucu bir auteur filmi. Eski Sovyet blokunun yıkıntılarını miras almış, ihmal edilmiş topraklarda giderek gerginleşen bir yolculuk aracılığıyla film, Sovyet sonrası blok döneminin bir kroniğine soyunuyor. Valeska Grishebach ile senaryoyu müştereken yazan Lisa Bierwirt, aynı zamanda “Le Prince” (2021) filmiyle tanınan bir yönetmen.
Yönetmen : Valeska Grishebach
Senaryo : Valeska Grishebach, Lisa Bierwirt
Görüntü Yönetmeni : Bernhard Keller
Kurgu : Bettina Böhler
Oynayanlar : Yana Redeva, Syuleyman Alilov Letifov, Stoicho Kostadinov, Nikolay Shekerdjie
Almanya-Fransa-Avusturya-Bulgaristan / Aksiyon-Macera-Gerilim-Suç-Dram / 164 Dk.
