Artakalan
ŞİİR YOLCULUĞU
63. Antalya Film Festivalinde En İyi Yönetmen, En İyi Kadın Oyuncu, en İyi Görüntü ve Sanat Yönetmenliği Ödülü kazanan “Artakalan” seslerini arayan bir çiftin hikayesini anlatıyor. Şehrin boğucu atmosferinde yaratıcılıkları tıkanan biri şair, diğeri müzisyen eşlerin kendi alanlarında en iyi sesi bulma dertleri vardır. Bu dert onları yollara düşürür…
“İlk benim yüzüme rastladınız
Ben eskisiyim buranın
Yeryüzünün ağrısı bendedir.
Kum ve kayaç benim.
Issızlık bilgisiyim ben.
Sessizlik bilgisi.”
Bir şiir işçisi olarak filmi izlerken bütün dizeleri not almaya çalıştım. Elif’in (Öykü Karayel) yavaş yavaş tıkanıklığı açılırken “Taş” şiirinin dizeleri dökülüyor ağzından. Sesinin yarası iyileşmeye ve şiiri nefes almaya başlamıştır. O an işte benim aklıma “Meme” adlı şiirimin iki dizesi geliyor : “Sesimden vuruldum, harfler yaralı / dikiş tutmuyor sözcüklerin teni” Şair şairin halinden anlar, o dizeler kurulurken nasıl sancı çekildiğini bilir, şiir yazmanın sadece ilham işi olmadığını büyük emek; hatta yollara düşmek olduğunu bilir. O taşın bağrımıza oturmuş varoluşsal sıkıntı, iç acısı, nefes alamamak, sıkışmışlık hissi olduğunu bilir. Biz bizi biliriz, o taşı bağrımızdan çıkarıp atmazsak delireceğimizi ya da öleceğimizi biliriz… Elif işte İstanbul’da o taşı atamadığı için delirme noktasına gelmiştir. Depresyon; hatta şizoid eğilimler gösterir; banyo yapmaz, canı bir şey yapmak istemez, sürekli mutsuzluk sürekli melankolik hali onu uçuruma doğru sürükler…
Elif’in bu halleri bana doğrudan Sylvia Plath’ı çağrıştırdı. Daha da ötesi Plath’ın tek romanı olan ve otobiyografik izler taşıyan “Sırça Fanus”un içinde gördüm Elif’i. Sırça Fanus; metropol yaşamındaki yabancılaşmayı anlatır ve kahramanı Esther Greenwood’u evlilik, annelik, kariyer ve toplumsal başarı arasında seçim yapmaya zorlanması onda derin bir sıkışmışlık yaratır… Zamanla; Yazma yeteneğine ve geleceğine olan güvenini kaybeder, insanlarla iletişim kurmakta zorlanır, kendini toplumdan giderek uzaklaşmış hisseder, ağır bir depresyon yaşar ve intihar girişiminde bulunur… Nitekim Sylvia Plath intihar eder. Elif ise kendisini fanusun içinde hissetmesine ve tüm bu duyguları yaşamasına rağmen intihar yerine yolculuğu seçer…
Yolculuk esnasında ise Türkiye’nin panoramik silüeti çıkıyor ortaya. Çölleşme, maden felaketleri, Tarım işçileri… Bu kez şiiri görüntü ve sanat yönetmeni yazmaya başlıyor. Daha doğrusu empresyonist çizgileriyle tablo yapıyorlar…
“Her şeyi gördüm, her şeyi.
Suyun gidişini, ağacın çiçeklenişini.
Tekrar tekrar gördüm ben daha da görürüm.
Büyük Zaman, benim.”
Elif’in eşi Mehmet’e (Metin akdülger) ise zorunlu olarak başka bir yolculuğa çıkmıştır. Ölmek üzere olan babasını ziyarete gitmiştir. Yanında altı yaşındaki oğlu Selim vardır. Babası ile geçmişte yaşanan travmatik bir mesele yüzünden ilişkisi mesafeledir; ancak bu ziyaret zorunluluğu hem geçmişle ve babası ile yüzleşmeyi hem de başka sesleri keşfetmeyi sağlayacaktır. Anlayacağınız bir dağın başına Elif, bir dağın başına da Mehmet gitmiştir. Bu dağ başlarından biri Artvin Yusufeli Avcılar Köyünde, diğeri ise Trabzon’un bir köyündeki dağdır. Dağların insandaki çağrışımı çok fazladır. Dolayısıyla iki kişinin metaforu olarak düşündüğümüzde dağların birbirine yakın olmasına rağmen kavuşamayacakları gerçeği gün gibi görünür… Mehmet’in babasını yıkama sahnesi de beni İran Filmi Asghar Farhadi’nin “Bir Ayrılık”ına götürdü. Neyse ki birebir aynı değildi, sadece babasının sırtını liflemekle kaldı, öyle ağlama seansı olmadı, olsaydı “kopyalandı” derdik. Fakat Mehmet zaten günlerce yıkanmayan karısını da zorla banyoya sokmuştu. Ruhsal kiri temizlemeye çalışmak onun alışkanlığı haline gelmişti. Ayrıca sadece beden kiri değil mekan kiri de söz konusu. Mehmet habire temizlemeye uğraşıyor…
Özetle birbirinden uzaklaşan ve ıssız dağ köylerine çekilen çift yaralarını iyileştirmeye başlıyorlar. Tabii biz izleyiciler cin fikirli olduğumuz için birbirleriyle ilişkileri konusunu hemen tartıya koyuyor ve önümüzdeki örneklerle karşılaştırıyoruz. “İkisi de ses ile uğraşmalarına rağmen birbirlerinin sesini ne kadar duyabildiler? “ diye düşünmeden edemiyoruz. Müzik ve şiir iç içe iki sevgilidir, birbirlerine dokunmadıkları sürece aradaki ses kaybolur. Nilgün Marmara’nın intiharından sonra eşi Kağan Önal şöyle demişti :“Nilgün’ün şiir yazdığını bile bilmezdim. Bir kenarda pıtır pıtır bir şeyler yazardı.”
Nilgün Marmara da zamanında yazdığı bir dizesinde eşi için şöyle demişti:“Yabancıların en yakınıydın sen.” Elif ile Mehmet’in ilişkisine ben biraz böyle baktım…
Denizler dalgalar dövdü beni,
sert rüzgârlar yurt bildi zirvelerimi.
Kırıldım, söküldüm, ufalandım;
döndüm bitiştim tekrar kendime
açsan, kırsan, baksan;
bütün yeryüzü, her zerremde…
Gelelim küçük Selim’e, galiba aile içinde en aklı selim ve olgun altı yaşındaki Selim. Karakteri canlandıran çocuk oyuncu Ali Kayra Kul da büyümüş küçülmüş ama asla çok bilmiş, ukala gibi davranmayan bir oyunculuk sergilemiş. Annesini de babasını da idare ediyor, onlar için sorun teşkil etmiyor. Biraz da bu yüzden aile somut sorunları ve acıları olmadığı için soyut acıların içinde boğuşuyorlar…
VEDA
Elif yaptığı yolculukta karşılaştığı Anadolu kadınlarının bilgeliği, dostluğu ve doğanın kucağında günlük yaşamın zorlukları ile mücadele ederken kendine geliyor. Anadolu kadını sorunlara o kadar sade bakıyor ki tek bir sözcükle olayı çözüyor; tarım işçilerinin taşımacılığını yapan kadın, şairin derdini bir bakışta anlıyor ve ona “Kasma” diyerek tek kelimede çözüm sunuyor. Bu sahnelerde de Reha Erdem’in iyileştirici kadınları anlatan “Şarkı söyleyen Kadınlar” filmi çağrışım yaptı. O kadınlardan da doğadan aldıkları güçle birbirlerine şifa oluyorlardı… Elif’in yolculuğuna dönecek olursak yaptığı yolculuk da bir bilinmeze değil köklerine doğru yapıyor. Bu, belki bilinçaltının güzergahı, nereye gitmeye niyetlenirsen niyetlen tilki misali dönüp dolaşacağın yer ebeveynlerinin kürkçü dükkanı, çocukluğunun geçtiği mekanlardır…
Şair, dağla, taşla, gördüğü her şeyle; baktığı, dokunduğu ve işittiği dünyayla hemhal olurken “gitmek ve kalmak” ikilemini sorguluyor. “Durmanın ve kalmanın büyük planıyım”diyor; çünkü Elif’in paradoksu burada : Gitmek isteyen bir kadın ama içinde yıllardır hareket edemeyen bir taraf vardı. Evi, kocası, çocuğu, yazarlığı, alışkanlıkları… Bunların hepsi onu bir yerde tutuyordu. Fakat film başladığında artık o “kalma” hali sürdürülemez noktaya gelmiş. Bu nedenle Elif’in fiziksel olarak yola çıkması, aslında içinde yıllardır donmuş olan şeyi hareket ettirme girişimi. Bu açıdan “taş” sözcüğü de çok anlamlı : Taş ağırdır, yerinden zor oynar, susar ve uzun zaman kalır. Elif de filmin başında adeta böyle. Ama aynı taş, yolculuk sırasında artık yalnızca ağırlık değil, hafıza ve kök haline geliyor…
Filmin sonunda ise “Köklenmek bana ölüm” diyerek yine yollara düşüyor. Bir şairin yolculuğunda kalabalık kentten yalnızlaşmış ıssız köylerin arasında ne varsa hepsi ses manzarası içinde insana ait görüntüler…
“Taş taşıdım, içim kendimden yorgun benim,
dilim çok uzun bir yankı.
En eskisiyim ben buranın.” Birhan KESKİN
Yönetmen / Senaryo : Yeşim Ustaoğlu
Görüntü Yönetmeni : Kiril Prodanov
Müzik : Şevket Akıncı
Oyuncular : Öykü Karayel, Metin Akdülger, İlyas Salman, Ali Kayra Kul, Ayşegül Cengiz Akman, Merve Engin, Kezban Küçük, Feride Karaman
Türkiye / Dram / 110 Dk.







