Gizli Ajan / O Secreto Agente
NEO-NOİR TARİHİ SİYASİ FİLM
Kleber Mendonça Filho’nun ödül şampiyonu “GİZLİ AJAN”ı cuma vizyonda
Film 1977 Brezilyasında askeri diktatörlük rejiminde öldürülmek istenen muhalif bir üniversite profesörünü izliyor. Film solcu akademisyenin derin devletin bir maşası tarafından nötralize edilişini anlatıyor. Etkileyici senaryosu, kusursuz oyunculuğu, çarpıcı 1970’lerin estetiğiyle film, görsel tarzı ve duygusal derinliğiyle övgüyü hak ediyor.
Dünya prömiyerini yaptığı Cannes’da aldığı 4 ödüle her yarışmada yenilerini ekleyen “Gizli Ajan / O Secreto Agente” 2025’in gözde filmlerinden biri oldu. Filmin senaryo yazarı ve yönetmeni Kleber Mendonça Filho, Glauber Rocha’dan (Antonio Das Mortes) 56 yıl sonra Cannes’da En İyi Yönetmen seçilen 2. Brezilyalı oldu. Aynı yarışmada En İyi Erkek Oyuncu seçilen ilk Brezilyalı oyuncu Wagner Maura, bu başarısını Altın Küre, N.Y. Eleştirmenler Birliği ödüllerinde tekrarladı. “Gizli Ajan” Film, Erkek Oyuncu, Uluslararası Film ve Casting dallarında Oscar’a aday gösterildi. Flm 1977’de Brezilya’nın askeri diktatörlük rejiminde muhalif bir üniversite profesörünü izliyor. Kleber M. Filho dönemin Brezilyasında yolsuzluğun günlük yaşamın bir parçası olduğunu, ülke genelindeki İnsanların hayatlarını şekillendiren kaçınılmaz bir tehlike olduğu bir dünyanın resmini sunuyor. Filho yolsuzlukları, yozlaşmış baskıcı rejimin mafyalaşmış yapısını, hukuk dışı yöntemlerle susturulmuş sol eğilimli hareketleri bu son filminde işlemeyi sürdürüyor.
Film, bireylerin baskıcı sistem içinde nasıl direndiğini ya da teslim olmak zorunda kaldığını inceliyor. Bu kez filmin merkezindeki solcu akademisyenin derin devletin bir maşası tarafından nötralize edilişini anlatıyor. Neo-noir tarihi siyasi gerilim filmi “Gizli Ajan” tematik açıdan zengin ve görsel olarak da çarpıcı bir politik film olarak, tehlkeli olduğu kadar karanlık bir insanlık öyküsü. Etkileyici senaryosu, kusursuz oyunculuğu, çarpıcı 1970’ler estetiğiyle film görsel tarzı ve duygusal derinliğiyle övgüyü hak ediyor. Brezilya tarihinin karanlık bir sayfası, askeri diktatörlüğü (1964- 1985) konu alan, hayata ve direnişe harika bir övgü olarak öne çıkan siyasi hafızayla dolu bir film izledik. Brezilyalı yönetmen bu iddialı, gerçekçi 8. filmiyle kariyeri boyunca sadık kaldığı doğum yeri Recife’ye geri dönüyor. Konusu 1970’lerde geçse de anlattıkları günümüz dünyasıyla yankı bulan parlak, çağdaş ve popüler bir film olan “Gizli Ajan” ile Filho, karnavalı, müziği ve renkleriyle bizi bir Brezilya yolculuğuna götürüyor.
ÇAĞDAŞ, POPÜLER, POLİTİK DESTAN
Kleber Mendonça Filho tıpkı önceki filmleri “Aquarius”, “Bacurau”, “Komşu Sesler / O sam Oa Redor”da olduğu gibi, güç dinamiklerini ve sosyal eşitsizlikleri, siyasi baskı, ahlak ve direnişi ele alıyor. Her hareketin şüpheli olabileceği “Duvarların kulakları olduğu bir dönemde” geçen filmin öyküsünü bir doz erotizm, mizah ve aksiyonla harmanlıyor. Filmin başkahramanı teknoloji uzmanı, eski bir profesör olan Marcelo Alves (Wagner Maura) kaçaktır. Oğluna kavuşmak umuduyla karnaval haftasında Recife’ye gelse de, bu kentte hayalini kurduğu huzura kavuşamayacağını kısa sürede fark eder, çünkü peşinde sürekli birileri vardır. Kendisi, araştırmalarını finanse eden hükümet kontrolündeki bir şirketin entrikaları yüzünden işinden atılmıştır. Recife’de eski bir anarşist-komünist olan Dona tarafından işletilen bir sığınakta diğer siyasi muhaliflerle arkadaş olur. Dona mültecilerden oluşan ev halkını sınırsız bir iyilik ve büyük bir incelikle hükmeder. Marcelo’nun amacı kendisi ve oğlu için yabancı bir ülkede yeni bir hayat kurmaktır.
Ancak yoldan çıkmış polisler ve kiralık katillerden kurtulmak zorundadır. Bu arada yozlaşmış Sivil Polis şefi Euclides ve 2 oğlu, yakalanmış bir kaplan köpekbalığının içinde bulunan kopmuş bir insan bacağını araştırmak üzere görevlendirilmiştir. Euclides ile tesadüfen karşılaşan Marcelo onun kibirli davranışlarından rahatsız olur. Bu davranışlar arasında, yanlışlıkla Nazi kaçakçısı olduğu düşünülen Yahudi Holokost kurtulanı olan Hans’ı (Udo Keir) taciz etmesi de yer alır. Dönemin sosyal ortamını özetleyen filmin açılış sahnesinde, Marcelo ıssız bir yol üzerindeki benzin istasyonunda yerde yatan kanlı bir ceset görür. Görevli ona endişelenmemesini, polise haber verdiğini söyler. Polisler gelir, ancak cesedi görmezden gelip kimlik kontrolü bahanesiyle Marcelo’dan rüşvet isterler. Bu şok açılış sahnesi, dönemin kolluk kuvvetletinin ne denli yozlaşmış olduğunu gözler önüne seriyor. Filmde, paranoyanın ve yozlaşmanın tavan yaptığı bir coğrafyada, kendi ülkelerinde birer sığınmacı gibi yaşayan Brezilyalı vatanseverlerin hayatta kalabilmek için fazla şansları olmadığını izliyoruz. Yurt dışına kaçmak için düzenlenecek sahte pasaportun hazırlanmasını bekleyen Marcelo, sürekli gizlenerek vakit kazanmaya çalışır. Bu insanlık dramında acımasız bir rejimin zulmünden kaçmak için kimliklerini gizlemek zorunda kalan, imkanları kıt muhaiflerin çaresizliği insanın içini acıtıyor.
“Gizli Ajan” benzersiz kurgusal bir casus filmi olarak yaratıcılığıyla, sinematografisiyle, parçalanmış aileler, diktatörlüğün yol açtığı felaketler gibi temalarıyla hayranlık uyandırıyor. Hem gizemli, hem de kristal berraklığında, ilkelerine ve inançlarına sıkıca bağlı olan dürüst adam Marcelo, beden ve ruhuyla, silahsız ve nefretsiz bir savaşçıyı temsil ediyor. Marcelo giderek artan ölüm tehditlerinden kurtulmak için bir devlet dairesinde çalışmayı seçer, ancak ona kurulan tuzak her an kendisini kuşatmakla tehdit eder. Filmde, ordu polis ve onların emrindeki suikastçılar tarafından takip edilen Marcelo’nun kendisine sahte pasaport temin edecek olan kadınla yaptığı konuşmaların ses bantlarını, daha modern bir döneme ait gibi görünen 2 genç kadın tarafından dinlendiğini görürüz. Bunun gizemini final bölümünde çözeriz.
3 bölümden oluşan ve iç içe geçmiş birbirlerine göbekten bağlı öyküler aracılığıyla, filmde toplumda yaygın olan ırkçılık, yolsuzluk, sınıf önyargısı ve ve her köşede gizlenen tehlikeyle sürekli olarak karşı kalınıyor. “Gizli Ajan” hem politik hem de romantik, auteur sinemasıyla tür filmi arasında gidip gelen, heyecan verici, yaratıcı bir Brezilya filmi. Askeri diktatörlüğün kalıcı etkilerini kontrol altında tutmayı başaran merkezi hükümet, mafya ağları ve emlak yolsuzluğuyla dolu yerel güç eşliğinde, Filho siyasi güce yönelik sert bir eleştiri getiriyor. Hayata ve direnişe müthiş bir övgü olarak öne çıkan bu politik destan, baskıcı bir rejim altında gasp edilmiş bir hayatın nasıl şekillendiğini, nasıl dengelendiğini inceliyor. “Gizli Ajan” sinema sanatı referanslarıyla dolu, titizlikle işlenmiş bir estetiğe sahip bir tür filmi. Eski bir eleştirmen olan Filho, karakterlerden birinin Steven Spielberg’in “Jaws” filmini izleme arzusuyla, sinema sanatına saygı duruşunda bulunuyor.
Cannes Film Festivali yönetimi ödül listesi için koyduğu kurallar arasında, jüriye bir ödülü 2 film arasında paylaştırma yetkisini tanır. Ancak 1 filme 2 ödül verilemeyeceği kurallarda yazılıdır. Ancak bu kurala geçen yıl olduğu gibi bu yılda uyulmadı. Brezilya filmi “Gizli Ajan” hem yönetmenine En İyi Mizansen Ödülünü, hem de başrol oyuncusuna En İyi Erkek Oyuncu Ödülünü getirdi. Geçen yılın en kaliteli filmi “Emilia Perez”den Altın Palmiye’yi esirgeyen Greta Gerwig başkanlığındaki jüri, filme hem Jüri Ödülü hem 4 kadın oyuncusuna kollektif En İyi Kadın Oyuncu Ödülü verdi. Bu çok kişi tarafından, “Anora”yı Altın Palmiye Ödülü ile taçlandıran jürinin kendini affettirme jestiydi. Bu yıl Juliette Binoche başkanlığındaki jüri Kleber Mendonça Filho’nun evvelce Cannes gösterilen “Aquarius”, “Bacurau” gibi filmlerinin seviyesinde olmayan “Gizli Ajan”ı onore etmekte yarıştı.
“Gizli Ajan”, çok uzun olan süresi (2 saat 40 dk.), durağan mizanseni, sarkan senaryosu, inişli çıkışlı temposuyla, zaman zaman sıkıcı olabilen bir film. Dönemin sosyal ortamını özetleyen bir sekans ile açılan filmde kahramanımız Marcello’nun yakıt almak için bir benzin istasyonuna yanaştığını görüyoruz. Yerde yatan, üzeri örtülmüş ceset, soygun için gelen ancak istasyon sahibi tarafından vurulan bir adama aittir. Karnaval karmaşası içinde polis ilgilenemeyince ceset birkaç gündür yerde duruyordur. Peşindeki kiralık katillerden kaçan Marcello, benzin istasyonuna gelen 2 polisin “kimlik kontroluna” muhatap olur. Yerdeki cesetle hiç ilgilenmeyen polis Marcello’dan alenen rüşvet ister. Bu şok açılış sahnesi, dönemin kolluk kuvvetlerinin ne denli yozlaşmış olduğunu gözlere seriyor. Yurt dışına kaçmak için düzenlenecek sahte pasaportun hazırlamasını bekleyen Marcello, sürekli gizlenerek vakit kazanmaya çalışır.
BREZİLYA TARİHİNİN KARANLIK SAYFASI
“Gizli Ajan” sürreel unsurlarla dolu, yüksek tempolu, enerjik, dramatik duygu yoğunluğuyla, başarılı mizanseniyle etkileyici bir film. 161 dakikalık süresinde konudan saparak ilerlemesine rağmen, zeki, komik, nostaljik, büyüleyici, sinemanın kodları ve türleriyle oynayan şiirsel, sürükleyici bir film. Geniş kapsamlı, rahatsız edici bir film olarak “Gizli Ajan”, dün ile bugün arasında bağlantılar kullanarak, hafıza üzerinde bir film olarak kendini kanıtlıyor. Film bir ülkenin hafızasında duygusal bir yolculuk, sinemanın batmaktan kurtarabileceği şeyler üzerine bir meditasyon. Film, birbirlerinden farklı ve biraz gereksiz unsurlarla dolu olsa da, küçük, melankolik bir politik destan olarak odak noktasını koruyor. Bir yıl arayla çekilen iki kaliteli Brezilya filmi, Walter Salles’in Oscar Ödüllü “Hala Buradayım / I’m Still Here” ile “Gizli Ajan” konuları itibarıyla birbirlerine çok benziyorlar. Her iki film de aynı dönemin birer insanlık ayıbı olarak, rejim aleyhtarlarının acı akibetini sergileyen politik gerilim filmleriydi. Salles ve Filho’nun filmleri sürükleyici gerilimin altında güçlü siyasi mesaj taşıyan, kusursuzluğu kucaklayan yapıtlar.
“Gizli Ajan” muhalifleri ortadan kaldırmak için kullanılan yönteme gönderme yapan bir film olarak, konuları aynı dönemde geçen Costa Gavras’ın 2 filmini akla getiriyor: Şili’deki kayıpları konu alan, Altın Palmiye ve Oscar Ödüllü “Kayıp / Mising” ve işkence gören Çekoslovak politikacıyı merkezine alan “İtiraf / L’aveu” filmlerini. Filho’nun filmi, gerilim ve western’den politik eleştiriye, fantezi ve absürtten hicive, çok sayıda tür ve stili başarıyla kullanarak bir sanat sineması örneği oluyor. Filmde sürekli tekrarlanan “Jaws” temasına dönecek olursak, Recife sahilinde bulunan bacak, muhtemelen okyanus üzerindeki uçaklardan birinden atılan, diktatörlüğün muhaliflerinden birinin bacağıdır. Cannes Film Festvali yönetiminin gözdelerinden, hemen her filmini seçkisine aldığı, iki kez jüri üyeliğine davet ettiği Kleber M. Filho’nun son filmini Festival Direktörü Thierry Frémaux şöyle takdim etti: “Filho, sanatının aracılığıyla muhteşem bir portresini çizdiği doğum yeri Recife’ye sadık kalmayı sürdürüyor. Gizli Ajan bir suç filmi, çizdiği atmosferle 70’lerin Brezilya’sının yakın tarihine ayna tutuyor.” Filho “Gizli Ajan”ı çocukluk anılarından ve bir önceki filmi belgesel “Hayalet Resimleri / Retrados Fantasmas”tan esinlenerek oluşturdu.
Casus- aksiyon filmi “Gizli Ajan”da Brezilyanın en tanınmış oyuncularından Wagner Maura, askeri diktanın peşini bırakmadığı rejim muhalifi Marcelo rolünde derinlikli, dramatik performansıyla öne çıktı, sayısız ödüle aday gösterildi, bazılarını kucakladı. Asker bir babanın oğlu olarak 1976’da doğan Maura oyunculuk kariyerinin yanı sıra bir müzik grubunun söz yazarı ve vokalisti. Yahudi bir berberi canlandıran, Kasım 2025’te kaybettiğimiz ünlü Alman aktör Udo Keir, Filho’nun “Bacurau” filminde Amerikalı kiralık katil rolünde müthiş performansıyla öne çıkmıştı. Özetleyecek olursak film diktatörlüğün sinsi pençesi altında demokrasinin dehşetle elden kayıp gittiğini gördüğümüz tüm ülkeleri de çağrıştırıyor. Çok sayıda türü ustalıkla harmanlayan, melez ve eklektik bir film olan “Gizli Ajan” ,binlerce renkle canlı, mozaik benzeri freskler örme konusunda eşsiz yeteneğiyle, her zerresinde sinema sevgisini yansıtıyor. Film cuma günü vizyonda. Kaçırmayınız.
Yönetmen / Senaryo : Kleber Mendonça Filho
Görüntü Yönetmeni : Evgenia Alexandrova
Müzik : Mateus Alves, Tomaz Alvez Souza
Kurgu : Matheus Farias, Eduardo Serrano
Oynayanlar : Wagner Maura, Gabriel Leone, Maria Fernando Candido
Brezilya-Fransa-Hollanda-Almanya / Suç-Dedektif-Dram / 160 Dk.
